Militair erfgoed vertelt het verhaal van oorlog, verdediging en de ontwikkeling van het Nederlandse landschap. Forten, bunkers, kazematten, linies en militaire terreinen zijn daarbij niet alleen historische gebouwen, maar maken vaak deel uit van grotere landschappen en historische structuren. Als vrijwilliger kun je een belangrijke rol spelen bij het vertellen en doorgeven van deze geschiedenis.
Hieronder vind je een overzicht van relevante organisaties, netwerken, cursussen en leermiddelen die specifiek gericht zijn op militair en verdedigingserfgoed.
Erfgoedorganisaties
Platform Militair Erfgoed (RCE)
Nog lang niet alles over bijvoorbeeld de Koude Oorlog of de Atlantikwall is in kaart gebracht. Het platform verzamelt en ontsluit de kennis, overblijfselen en getuigenissen van dit en ander militair erfgoed. Het platform verenigt eigenaren, erfgoedinstellingen, overheden en ontwikkelaars om cultuurhistorische militaire restanten duurzaam te behouden of te herontwikkelen.
De RCE beschikt daarnaast over verschillende digitale hulpmiddelen en kennisbronnen. De Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) biedt een landelijk overzicht van bekende en verwachte archeologische en bovengrondse resten van oorlogs- en defensie-erfgoed. Ook is er de Erfgoedatlas. Hiermee kun je historische en actuele informatie over erfgoed en het landschap bekijken. Dit kan bijvoorbeeld helpen om de ontwikkeling van een verdedigingslinie of militair terrein beter te begrijpen.
Stichting Menno van Coehoorn
De Stichting Menno van Coehoorn richt zich specifiek op de geschiedenis en het behoud van Nederlandse vestingwerken. De stichting houdt zich bezig met onder meer vestingen, forten, linies en andere vormen van militair erfgoed.
Voor vrijwilligers is de stichting interessant als bron van historische kennis, publicaties en contacten. De stichting beschikt over veel specialistische kennis over de ontwikkeling van Nederlandse verdedigingswerken en organiseert activiteiten rond vestingbouw en militair erfgoed.
Stichting Forten Nederland
Stichting Forten Nederland (voorheen Liniebreed Ondernemen) is de netwerk- en brancheorganisatie voor het verdedigingserfgoed in Nederland. De stichting zet zich in voor het behoud, de maatschappelijke benutting en de publieke beleving van forten, vestingen, bunkers en waterlinies.
Voor vrijwilligers biedt Stichting Forten Nederland verschillende mogelijkheden om kennis op te doen, inspiratie te vinden en in contact te komen met andere mensen en organisaties die zich met verdedigingserfgoed bezighouden. Zo zijn er landelijke bijeenkomsten, activiteiten en campagnes waarmee vrijwilligers en andere betrokkenen bij het erfgoed met elkaar worden verbonden.
De stichting ontwikkelt daarnaast praktische hulpmiddelen voor vrijwilligers. Zo worden routes en andere publieksgerichte activiteiten ontwikkeld om het verhaal van de waterlinies toegankelijk te maken. Via de speciale Forten Vrijwilligersbank brengt de stichting actuele vacatures en locaties samen waar handen tekort zijn.
Stichting Forten Nederland beheert verschillende online platforms, elk met een eigen focus:
- Forten.nl: Publieksplatform waar bezoekers informatie vinden over uitjes, wandelingen, evenementen en locaties in de Nederlandse waterlinies en vestingsteden.
- Waterlinies.nl: Platform voor het verzamelen en toegankelijk maken van historische en actuele informatie over waterlinies.
- Vestingen.nl: Platform gericht op de promotie en beleving van Nederlandse vestingsteden
- Bunkers.nl: Platform om bunkers, kazematten en de Atlantikwall onder de aandacht te brengen.
Voor vrijwilligers zijn deze platforms interessant als bron van kennis, inspiratie en voorbeelden voor publieksactiviteiten. Ze laten zien hoe andere locaties hun militaire erfgoed onderzoeken, beheren en onder de aandacht brengen.
Nederlandse Vestingsteden
Ook het netwerk van Nederlandse vestingsteden kan interessant zijn voor vrijwilligers die betrokken zijn bij vestingen en verdedigingswerken. De aangesloten plaatsen delen kennis en ervaring over het zichtbaar en beleefbaar maken van hun militaire geschiedenis. Voor vrijwilligers kan dit vooral inspiratie bieden voor publieksactiviteiten, historische routes en de manier waarop militair erfgoed onderdeel kan worden gemaakt van het verhaal van een stad of dorp.
Regionale kennis en netwerken
Stichting De IJssellinie
Stichting De IJssellinie beheert en onderhoudt delen van de voormalige IJssellinie, een verdedigingslinie uit de Koude Oorlog. De stichting werkt met vrijwilligers aan het behoud van de bunkers en waterwerken en maakt de geschiedenis van de linie toegankelijk voor een breed publiek.
Voor vrijwilligers biedt de stichting onder meer mogelijkheden voor vrijwilligers om bij te dragen aan onderhoud en een cursus voor gidsen, waarmee vrijwilligers worden voorbereid op het geven van rondleidingen en het vertellen van het verhaal van de IJssellinie. Daarnaast organiseert de stichting rondleidingen, open dagen en presentaties. Ook beschikt ze over educatief materiaal en activiteiten voor scholen. Daarmee is de IJssellinie ook een interessant voorbeeld voor erfgoedorganisaties die hun vrijwilligers willen inzetten voor publieksbegeleiding en erfgoededucatie.
Historische verenigingen en lokale archieven
Voor onderzoek naar een specifiek fort, bunker, kazemat of verdedigingslinie zijn lokale historische verenigingen en archieven vaak een waardevolle ingang. Hier kunnen bijvoorbeeld oude kaarten, foto’s, bouwtekeningen, kranten, verhalen en andere historische bronnen worden gevonden. Ook kunnen lokale onderzoekers beschikken over kennis die nog niet digitaal beschikbaar is. Een historische vereniging kan daarnaast helpen bij het leggen van contacten met bewoners, onderzoekers en andere organisaties die zich met de lokale oorlogsgeschiedenis bezighouden.
Publicaties en inspiratie
Inspiratiegids Stichting Forten Nederland
De inspiratiegids biedt praktische ideeën en voorbeelden voor ambassadeurs van de Hollandse Waterlinies. De gids kan vrijwilligers helpen bij het vertellen van het verhaal van de waterlinies, het ontwikkelen van publieksactiviteiten en het vergroten van de betrokkenheid bij het erfgoed.
Herbestemming.nl – praktijkvoorbeelden
Herbestemming.nl bevat een grote verzameling praktijkverhalen over het behoud en de herbestemming van monumenten. Ook voor militair erfgoed zijn verschillende voorbeelden beschikbaar, waaronder Fort de Batterijen, GeoFort, Werk aan het Spoel en voormalige kazernes. De verhalen laten zien hoe militaire gebouwen en verdedigingswerken een nieuwe functie kunnen krijgen en hoe behoud, restauratie, gebruik en publieksfunctie met elkaar kunnen worden gecombineerd. Ze kunnen dienen als inspiratie voor vrijwilligersorganisaties die nadenken over de toekomst van hun eigen erfgoedlocatie.
Erfgoedpamflet Fliegerhorst Twente
Landschap Overijssel onderzocht samen met lokale historici de cultuurhistorische en landschappelijke betekenis van de voormalige Fliegerhorst Twente en bundelde de resultaten in het Erfgoedpamflet Fliegerhorst Twente, dat verscheen in het kader van tachtig jaar vrijheid. Voor vrijwilligers is het pamflet interessant als voorbeeld van historisch onderzoek, erfgoedinterpretatie en het zichtbaar maken van militair erfgoed in het landschap. Het is specifiek gericht op het omgaan met beladen militair erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog. Landschap Overijssel heeft de onderzoeksresultaten bovendien vertaald naar wandel- en fietsroutes langs de overblijfselen van de Fliegerhorst.
Bijeenkomsten & evenementen
Nationaal Weekend van het Verdedigingserfgoed
Het Nationaal Weekend van het Verdedigingserfgoed is een jaarlijks weekend (in het voorjaar) waarin forten, bunkers en linies door heel Nederland open zijn voor het publiek. Dit is een goede gelegenheid om kennis te maken met andere locaties en vrijwilligers. Het evenement wordt georganiseerd door Stichting Forten Nederland en biedt deelnemende organisaties de mogelijkheid om hun erfgoedlocatie zichtbaar te maken en bezoekers kennis te laten maken met de geschiedenis ervan. Het programma bestaat onder meer uit rondleidingen, excursies, wandelingen, lezingen, exposities en activiteiten voor kinderen. Voor vrijwilligersorganisaties kan het evenement ook een inspiratiebron zijn voor het organiseren van publieksactiviteiten. Door te kijken naar het programma van andere deelnemende locaties kunnen zij ideeën opdoen voor bijvoorbeeld rondleidingen, educatieve activiteiten, wandelroutes of activiteiten voor gezinnen.
Platform Militair Erfgoed (RCE)
Het Platform Militair Erfgoed van de RCE brengt mensen en organisaties samen die zich bezighouden met militair erfgoed. Jaarlijks wordt een thematische bijeenkomst georganiseerd, waarbij historische, praktische, technische en andere aspecten van militair erfgoed aan bod komen. Eerdere bijeenkomsten en webinars zijn vaak online terug te kijken.
Voor vrijwilligers zijn vooral de bijeenkomsten en online terugkijkmogelijkheden interessant om kennis op te doen over bijvoorbeeld de Koude Oorlog, herbestemming, behoud en beheer en de geschiedenis van militaire objecten. Het platform kan daarnaast helpen om ontwikkelingen en andere organisaties binnen het werkveld te volgen. De RCE organiseert ook bijeenkomsten over specifieke onderwerpen waarbij vrijwilligers nadrukkelijk onderdeel van het netwerk zijn. Zo was het Archeologieplatform Militair Erfgoed in 2026 een ontmoetingsplek voor professionals én vrijwilligers die zich bezighouden met de archeologie van militair erfgoed.
Stichting Menno van Coehoorn
De Stichting Menno van Coehoorn organiseert excursies en webinars rond de geschiedenis en het behoud van vestingwerken. Dit biedt mogelijkheden om kennis op te doen en in contact te komen met anderen die zich professioneel of vrijwillig met vestingwerken en militair erfgoed bezighouden. Ook houden ze online lezingen over vestingbouw, militaire geschiedenis en specifieke verdedigingswerken. Deze zijn vaak terug te kijken via hun YouTube-kanaal.
Meer weten over militair erfgoed? Kijk ook bij de andere twee artikelen:
