Archeologisch erfgoed vraagt om zorgvuldig omgaan met vondsten, sites en documentatie. Of het nu gaat om veldwerk, het conserveren van materialen of het veilig werken op een graaflocatie — goed beheer en aandacht voor veiligheid zijn essentieel om sporen uit het verleden te behouden en toegankelijk te houden.
Hieronder vind je praktische hulpmiddelen, richtlijnen en organisaties die helpen bij onderhoud, behoud, vondstconservatie en veiligheid in de archeologie.
Onderhoud & inspectie
Monumentenwacht Overijssel
Monumentenwacht Overijssel inspecteert archeologische monumenten, zoals grafheuvels, verdedigingswerken en andere beschermde archeologische terreinen. Tijdens een inspectie wordt gekeken naar de huidige staat van het monument en mogelijke bedreigingen, zoals erosie, begroeiing, wateroverlast of schade door menselijk gebruik.
Na afloop ontvang je een uitgebreid inspectierapport met de bevindingen en aanbevelingen voor beheer en onderhoud. Dit rapport kan bovendien dienen als onderbouwing bij subsidie- of vergunningsaanvragen.
| Mag je zomaar graven? Archeologisch onderzoek is in Nederland beschermd door de Erfgoedwet. Dat betekent dat je als vrijwilliger niet zomaar zelfstandig een archeologische opgraving mag uitvoeren. Opgravingen waarbij archeologische resten uit de bodem worden gehaald, mogen alleen worden uitgevoerd door organisaties die beschikken over een opgravingscertificaat. Vrijwilligers mogen zelfstandig onderzoek doen of opgraven op terreinen die door de gemeente zijn vrijgegeven of ‘niet-behoudenswaardig’ zijn verklaard. Er is altijd schriftelijke toestemming van de terreineigenaar en afstemming met het bevoegd gezag (de gemeente) vereist. Klik hier voor meer informatie over vrijwilligers en de Erfgoedwet of download de handreiking Voorwaarden en tips voor zelfstandig opgraven van de AWN Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie. |
Behoud & vondstbeheer
Provinciaal Archeologisch Depot Overijssel
Na een archeologisch onderzoek is het belangrijk dat vondsten op de juiste manier worden behandeld. Het Provinciaal Archeologisch Depot Overijssel adviseert over het correct opslaan, reinigen en conserveren van vondsten. Ze bieden ook ondersteuning bij registratie en documentatie. Het depot beheert daarnaast de archeologische collecties van de provincie en zorgt ervoor dat vondsten ook voor toekomstig onderzoek beschikbaar blijven.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is hét landelijke kenniscentrum voor archeologie en monumentenzorg. Op de website vind je praktische richtlijnen en handreikingen voor het zorgvuldig beheren en beschermen van archeologisch erfgoed. Je vindt er onder andere informatie over:
- Het behoud van archeologische vindplaatsen (behoud in situ)
- archeologische monumentenzorg
- wet- en regelgeving rondom bodemverstoring en opgravingen
- verantwoord omgaan met archeologische vondsten
- archeologisch onderzoek en onderzoeksmethoden
- praktische kennisdossiers over beheer, bescherming en behoud
Doe je tijdens werkzaamheden of in het veld een archeologische vondst? Dan is het belangrijk deze te melden. Daarvoor kun je terecht bij zowel de RCE als het Provinciaal Archeologisch Depot Overijssel.
De RCE heeft ook een interactief instructieblad Doen en laten voor vrijwilligers in de archeologie. Klik hier voor meer informatie over het blad.
Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM)
De Stichting ERM ontwikkelt praktische richtlijnen voor het behoud van cultureel erfgoed. Voor archeologische vondsten biedt ERM een handige Wegwijzer naar goed beheer en vakbekwaam laten restaureren over de omgang met verschillende materialen (metaal, aardewerk, bot, hout, leer). Deze publicatie helpt vrijwilligers om vondsten op een verantwoorde manier te behandelen totdat een specialist ze kan onderzoeken.
AWN – Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie
De AWN Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie brengt amateurs en professionals samen om het bodemarchief in Nederland te beschermen, te onderzoeken en te beheren. Veel regionale AWN-afdelingen beschikken over werkplaatsen waar vrijwilligers vondsten kunnen reinigen, sorteren en documenteren. De afdeling in jouw regio vertelt je welke mogelijkheden er zijn. Voor vrijwilligers heeft AWN allerlei handreikingen en tips over onder meer zelfstandig onderzoek of meewerken aan archeologisch veldwerk, vaak in samenwerking met gemeenten, archeologische bedrijven en professionele archeologen. Daarnaast geeft AWN advies over de eerste behandeling van vondsten of verwijst je door naar professionele conservatoren wanneer specialistische conservering nodig is.
Registratie & documentatie
Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA)
De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie vormt de landelijke standaard voor archeologisch onderzoek. Hierin staat beschreven hoe archeologisch onderzoek zorgvuldig en volgens vaste kwaliteitseisen wordt uitgevoerd. Hoewel vrijwilligersprojecten niet altijd volledig onder de KNA vallen, is de KNA vooral interessant voor vrijwilligers om inzicht te krijgen in hoe archeologische kwaliteit wordt geborgd, hoe archeologisch onderzoek verloopt, welke stappen worden gevolgd tijdens opgravingen en hoe vondsten worden geregistreerd en gedocumenteerd.
Archeologisch Basis Register (ABR)
Het Archeologisch Basisregister is de landelijke standaard van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor de beschrijving en registratie van archeologische vondsten en sporen. Door deze standaard te gebruiken, kunnen gegevens uit verschillende onderzoeken met elkaar worden vergeleken.
Digitale hulpmiddelen
Portable Antiquities of the Netherlands (PAN)
Portable Antiquities of the Netherlands is het landelijke registratieplatform voor losse archeologische vondsten die door vrijwilligers, detectorzoekers en amateurarcheologen worden gedaan. Via de PAN-app kun je foto’s, locatiegegevens en beschrijvingen toevoegen en deskundig advies ontvangen over materiaal, datering en determinatie. Door vondsten via PAN te registreren blijven ze behouden voor onderzoek en worden ze toegankelijk voor archeologen, onderzoekers en andere geïnteresseerden. PAN werkt samen met provinciale depots, musea en archeologische organisaties en vormt een belangrijke schakel tussen vrijwilligers en de professionele archeologie.
AMK-2014 en IKAW-2008
De AMK-2014 en IKAW-2008 zijn digitale landelijke informatiekaarten van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed die dienen als hulpmiddel bij het beoordelen van archeologische waarden. De Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW) is een kaart die per vak van 50 bij 50 meter de trefkans (hoog, midden, laag of zeer laag) op onontdekte archeologische resten aangeeft. De Archeologische Monumentenkaart (2014) bevat de status en waardering van behoudenswaardige archeologische terreinen in Nederland tot het jaar 2014. De kaarten zijn afzonderlijk of samen digitaal te raadplegen via de RCE WebGIS Viewer. De RCE benadrukt dat de kaarten niet meer zijn bijgewerkt sinds 2008 en 2014, omdat gemeenten en provincies inmiddels vaak al eigen kaarten en veelal ook viewers met daarin een overzicht van archeologische waarden hebben. Toch zijn ze nog steeds waardevol voor het erfgoedveld als databron voor een eerste snelle inschatting.
Veiligheid op de graaflocatie
Veiligheid staat altijd voorop. Archeologisch veldwerk kent specifieke risico’s zoals instortende sleuven, machines, diepe kuilen, slecht weer en soms (historische) munitie. Archeologische vrijwilligersactiviteiten vallen niet onder de wettelijke verplichtingen van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), die is bedoeld voor professionele bedrijven. De AWN Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie geven richtlijnen voor een veilig en kwalitatief veldwerk. De AWN biedt praktische afspraken, instructiebladen en een lokaal Plan van Aanpak voor amateurarcheologen en vrijwilligersgroepen
Meer weten over archeologisch erfgoed? Bekijk ook de andere twee artikelen:
