Religieus erfgoed vraagt om zorgvuldig onderhoud en behoud. Kerken, kloosters, synagogen en moskeeën zijn vaak grote, complexe gebouwen met een rijke geschiedenis. Goed beheer is essentieel om de historische waarde te behouden, de veiligheid van bezoekers en gebruikers te garanderen en het gebouw toekomstbestendig te maken.
Hieronder vind je praktische hulpmiddelen, richtlijnen en organisaties die helpen bij onderhoud, restauratie, verduurzaming en veiligheid van religieus erfgoed.
Onderhoud en behoud
VBMK Handboek Behoud en Beheer
De Vereniging Behoud Monumentale Kerken (VBMK) is een vereniging gericht op behoud van monumentale kerken en biedt kennisuitwisseling tussen kerkenvrijwilligers. VBMK heeft een uitgebreid handboek voor iedereen die betrokken is bij kerken en religieus erfgoed. Hierin vind je informatie over nieuw gebruik van kerkgebouwen (herbestemming), veiligheidszorg en brandveiligheid, vrijwilligersmanagement en dagelijks beheer en onderhoud.
Voor direct beheeradvies, kun je terecht bij de online VBMK-Vraagbaak, een kennisbank die specifiek is ingericht voor vrijwillige en professionele kerkbeheerders zonder grote budgetten.
Monumentenwacht Overijssel
Monumentenwacht Overijssel voert bouwkundige inspecties uit en geeft advies op maat. Hierdoor ben je vroegtijdig op de hoogte van eventuele constructieve problemen, lekkages en veiligheidsrisico’s. Ze bezoeken regelmatig kerken en helpen bij het opstellen van een onderhoudsplan.
Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM)
Stichting ERM (Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg) stelt kwaliteitsnormen en uitvoeringsrichtlijnen op voor het onderhoud, de restauratie en de verduurzaming van monumenten in Nederland. Hoewel de stichting niet uitsluitend voor religieus erfgoed is bedoeld, zijn de certificerings- en uitvoeringsrichtlijnen (zoals voor bouwkundig advies, historische houtconstructies en schilderwerk) zeker van toepassing op religieus erfgoed. Enkele voorbeelden zijn:
- De waaier Schade aan uw monument – Praktische tips voor vakkundig herstel. Toont de meest voorkomende schades aan monumenten, legt de oorzaken uit en geeft aan hoe je het professioneel kunt herstellen
- De waaier Bouwhistorisch onderzoek. Waarom, hoe en wanneer?
- De waaier Zorg voor uw orgel – Praktische tips voor dagelijks beheer
- De uitvoeringsrichtlijn Historische orgels – Onderhoud en restauratie van historische pijporgels
- De uitvoeringsrichtlijn Glas-in-lood panelen
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
Voor het beheer en onderhoud van religieus erfgoed deelt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed adviezen, richtlijnen en andere kennisproducten:
- De brochure Klimaatbeheersing in monumentale kerken
- De brochure Kerkorgels en binnenklimaat
- De publicatie Historische orgels in Nederland
- Een toekomst voor kerken; een handreiking voor het herbestemmen van vrijkomende kerkgebouwen
- Een toekomst voor kerken; een handreiking voor het aanpassen van kerkgebouwen in religieus gebruik
- De brochure Een toekomst voor kloosters
- De gids Luidklokken en beiaarden; aanbevelingen en tips inzake bescherming, onderhoud en restauratie
- De gids Instandhouding van historische graftekens van ijzer, kunststeen en hout
- De gids Instandhouding en herstel van historische natuurstenen graftekens
- De brochure Beheer en onderhoud van monumentale begraafplaatsen
- De gids Mechanische torenuurwerken
Toekomst Religieus Erfgoed (RCE)
Het Platform Toekomst Religieus Erfgoed is een landelijke samenwerking van acht religieuze en erfgoedorganisaties onder regie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) die eigenaren en beheerders helpt met het behoud, herbestemming en duurzaam beheer van kerken en andere gebedshuizen. Het platform biedt gerichte adviezen van specialisten van de RCE over isolatie, ecosystemen, ventilatie, schimmels en energieopwekking bij monumenten.
Verduurzaming
Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM)
Uw monument energiezuinig – Praktische tips voor verduurzaming: Een handleiding met adviezen hoe je een kerk of religieus gebouw kunt verduurzamen zonder de monumentale waarden aan te tasten.
De Groene Menukaart
Deze brochure is het startpunt voor verduurzaming van monumenten. Het laat per gemeente en per pandtype (inclusief kerken) zien welke verduurzamingsmaatregelen mogelijk zijn en hoe je die kunt financieren.
Toolkit Duurzaam Erfgoed
De Toolkit Duurzaam Erfgoed helpt eigenaren van religieus erfgoed bij het verduurzamen van monumentale gebouwen door balans te vinden tussen energiebesparing, comfort en het behoud van monumentale waarden. De toolkit geeft een overzicht van verduurzamingsopties per categorie zoals daken, vloeren, gevels, ramen, tochtwering, ventilatie en installaties.
Groenekerken
Het platform GroeneKerken helpt geloofsgemeenschappen bij duurzaamheid, energiebesparing en het beheer van gebouwen. Het biedt een interactieve Groene toolkit met adviezen over hoe je een oud gebouw zuiniger kunt maken zonder de monumentale structuren te beschadigen.
Ontzorgingsprogramma Verduurzaming Monumenten
Het Ontzorgingsprogramma Verduurzaming Monumenten helpt eigenaren van rijksmonumenten, waaronder monumentale kerken, synagogen, moskeeën en kloosters, met maatwerkadvies en uitvoerbegeleiding. Het programma bestaat uit twee stappen: een op maat gemaakt duurzaamheidsadvies en begeleiding tijdens de daadwerkelijke uitvoering van de verduurzamingsplannen. Je kunt je alvast oriënteren door de Zelfscan Duurzaam Monument op Monumenten.nl in te vullen om te zien welke stappen er voor jouw gebedshuis mogelijk zijn.
Meer weten over religieus erfgoed? Bekijk ook de andere twee artikelen:
