De Twentse goa-stok is een bijzonder stukje immaterieel erfgoed. Jan (79) en Truus (72) Wilmink zetten zich al jaren met veel passie in om de kennis en verhalen door te geven. Nu zijn zij op zoek naar iemand die het ambacht wil leren, de verhalen wil blijven vertellen en zo helpt dit bijzondere stukje erfgoed door te geven aan volgende generaties.
Wat je (misschien) nog niet wist over de goa-stok
Goa-stok is het Twentse woord voor gaan-stok. Zoals de naam al verklapt, is het een bijzonder steuntje in je hand om ‘mee te gaan’, te wandelen. En zoals Jan Wilmink op zijn website vermeldt: Bi-j ’t goan of stoan of wa-j ok doot. Met mie (=de goa-stok) bie de haand, geet ’t oe altied goad. En wie wil dat nu niet? Sinds mei 2022 staat het gebruik van de goa-stok in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bij KIEN. De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland is een overzicht van tradities, ambachten, rituelen en andere culturele praktijken die levend worden gehouden.
De goa-stok op het pad van Jan
Herman, Jans opa, zocht vroeger essenhout voor het maken van stelen van schoppen en bijlen. Hij was diegene die soms met een gedraaide stok waar de kamperfoelie omheen groeide, thuiskwam. Jan denkt dat zo zijn liefde voor de goastok is ontstaan.
Naast zijn vrouw Truus is de goa-stok Jans grootste hobby. Het mooiste aan de goa-stok vindt Jan de eigengereidheid van de stok. De stok trekt zich nergens wat van aan en bepaalt zelf hoe hij groeit en draait.
De goa-stok brengt Jan en Truus nog altijd veel plezier. Doordat ze veel op markten hebben gestaan, om de stok te verkopen en het ambacht te illustreren, kennen ze veel mensen die nu nog steeds uit allerei provincies naar Hengelo (ov) afreizen om een stok te kopen.
Vanwege Jans gezondheid moesten ze stoppen met de markten. Jan zoekt, maakt en verkoopt zijn goa-stokken nog wel. Het zoeken naar geschikte stokken brengt Jan nog steeds in contact met prachtige natuur. ‘Dan heb ik alleen bezoek van meneer Konijn, meneer Haas en de hertjes!’. En Truus? Die geniet van de mooie landschapsfoto’s waarmee Jan thuiskomt.
Wil jij het ‘stokje’ overnemen?
Jan en Truus hopen iemand te vinden die nieuwsgierig is naar de Twentse goa-stok. Je hoeft geen ervaring te hebben. Heb je belangstelling voor natuur, Twentse tradities of werk je graag met je handen? Dan leren zij je graag hoe een goa-stok wordt gevonden, gemaakt én welke verhalen erbij horen. Hun grootste wens is dat de natuurlijke goa-stok – het liefst met wilde kamperfoelie eromheen – levend erfgoed blijft.
Nieuwsgierig geworden?
Jan en Truus vertellen je graag meer. Neem gerust contact met hen op via de mail: in**@****************ok.nl. Op hun website vind je ook het mobiele nummer van Truus. Ken je iemand voor wie deze oproep interessant is? Stuur dit artikel dan vooral door. Hieronder vind je nog meer informatie over de goa-stok.
Meer weten over de Twentse goa-stok?
Filmpje van het ambacht
Een goa-stok kan op verschillende manieren worden gemaakt. Zowel kunstmatig als natuurlijk. Jan doet het op de natuurlijke manier die je in het filmpje van RTV Oost stapsgewijs kunt volgen. Hoe tovert Jan een stok uit een houtwal om tot goa-stok?
Ok een stok om met te sloan? Kijk daarvoor dit filmpje over de goa-stok uit Markelo (mét zwart-wit geblokt handvat).
Stok met een draai
Hoe ontstaat de karakteristieke draai in de goa-stok? Laat dat maar over aan de slingerende en zoete kamperfoelieplant, die houvast zoekt strak rondom een jonge boom. Als de boom ouder wordt, wordt de plant ingesnoerd, waardoor een karakteristieke spiraalvormige groef in de stok ontstaat – puur natuur én creatief!
Gebruik van de goa-stok
Vroeger gingen de mensen met goa-stok in de hand op pad: kerk, markt en visite. De stok zorgde voor steun, maar gaf mensen ook aanzien of bescherming. De goa-stok in Twente werd vroeger ook gebruikt bij het uitnodigen van gasten voor een bruiloft: brulfteneugen. Noabers (naaste buren) gaan dan op pad met een versierd exemplaar van de goa-stok. De stok werd voorzien van groen en versierd met verse bloemen of papieren roosjes. Bij rouw werd er een zwart lint om de stok heen gewikkeld.
En noe? De goa-stok ondersteunt nog steeds tijdens het lopen. ‘Met een goa-stok (evt. met handvat) vinden sommige mensen dat je minder ziek overkomt.’, vertelt Truus. Ook dient de stok als trouwe reisgenoot bijvoorbeeld tijdens de tocht naar Santiago de Compostella. Daarnaast wordt de Twentse stok cadeau gegeven aan iemand die bijvoorbeeld met pensioen gaat of Abraham of Sara ziet.
Goa-stok is Immaterieel Erfgoed!
Immaterieel erfgoed is levend erfgoed: gewoontes, kennis en praktijken van vandaag, die mensen van vroeger hebben gekregen en willen doorgeven aan toekomstige generaties. En naarmate tijden veranderen, verandert immaterieel erfgoed mee. Wil je meer weten over Immaterieel Erfgoed en wat het precies inhoudt?
Deze tekst is geschreven met behulp van gesprekken met Truus en Jan en de website Twentsche Goa-stok.nl
Zit er ook een verhaal in jouw erfgoed?
Ben je erfgoedvrijwilliger en wil je net als Truus en Jan jouw Overijssels erfgoed onder de aandacht brengen? Laat dat weten aan erfgoedcoach Anne Zwaferink: a.*********@***********************el.nl. Eerder verschenen ook verhalen op onze website van onder meer Historisch Schouwspel Den Ham, het Stichting Schaapskudde Sallandse Heuvelrug, Comité 30 juni/1 juli en de Hoolter Daânsers.
