Archeologie is een vakgebied waarin vrijwilligers een belangrijke rol spelen. Van veldwerk en vondstverwerking tot publieksarcheologie, educatie en citizen science-projecten — kennis delen, ervaringen uitwisselen en samenwerken met anderen is essentieel om archeologisch erfgoed te behouden en toegankelijk te maken voor een breed publiek.
Hieronder vind je een overzicht van relevante organisaties, netwerken, cursussen en leermiddelen gericht op vrijwilligers en publieksarcheologie.
Erfgoedorganisaties
Archeologie Werkgemeenschap Nederland (AWN)
De Archeologie Werkgemeenschap Nederland (AWN) is de landelijke vereniging voor vrijwilligers in de archeologie. De vereniging ondersteunt vrijwilligers die zich bezighouden met archeologisch onderzoek, het documenteren van vondsten en het beschermen van archeologisch erfgoed.
De AWN heeft 24 regionale afdelingen en werkgroepen, waaronder afdelingen in Twente en Zuid-Salland, IJsselstreek, Oost-Veluwezoom en IJsseldelta Vechtstreek. De mogelijkheden verschillen per afdeling. Zo organiseren afdelingen bijvoorbeeld lezingen, excursies, veldactiviteiten en publieksactiviteiten. Ook kunnen vrijwilligers deelnemen aan archeologisch onderzoek en hun kennis over lokale archeologie verder ontwikkelen.
De AWN is daarmee een goed startpunt voor vrijwilligers die actief willen worden in de archeologie of contact zoeken met andere archeologisch geïnteresseerden.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is een belangrijke landelijke bron voor kennis over archeologie en de bescherming van archeologisch erfgoed. De RCE beschikt over een uitgebreide online kennisbank met informatie over onder meer archeologie, monumenten, landschap en collecties. Voor vrijwilligers is vooral de informatie over archeologie en de Erfgoedwet relevant. Hier wordt uitgelegd wat vrijwilligers wel en niet mogen doen en onder welke voorwaarden vrijwillige archeologen zelfstandig archeologisch onderzoek kunnen uitvoeren. Daarnaast bieden ze een brochure met een overzicht van alle kennisbronnen.
OPEN Kennisbank
De OPEN Kennisbank brengt kennis van verschillende provinciale erfgoedhuizen en andere organisaties samen. Voor vrijwilligers is OPEN vooral interessant wanneer je naast praktische archeologische kennis ook informatie zoekt over bijvoorbeeld erfgoedparticipatie, vrijwilligerswerk, publieksbereik en educatie.
Nederlandse Vereniging voor Metaaldetectie (DDA)
De DDA is de grootste vereniging voor detectorzoekers in Nederland en België. De vereniging zet zich in voor verantwoord metaaldetecteren en het delen van kennis over vondsten. Op de website vind je informatie over activiteiten, wet- en regelgeving en hoe detectoramateurs kunnen bijdragen aan het behoud van archeologisch erfgoed. Ook lees je meer over de samenwerking met professionele archeologen en hebben ze een brochure Handleiding: Metaaldetectie in Nederland.
Erfgoedvereniging Bond Heemshut
Erfgoedvereniging Heemschut houdt zich al ruim honderd jaar bezig met het behoud van cultureel erfgoed. Ze waken ervoor dat beschermd erfgoed niet zomaar verdwijnt. Dat doen zij in commissies en werkgroepen. Ga naar hun website voor meer informatie over hoe je als vrijwilliger betrokken kunt raken.
Regionale kennis & netwerken
Provinciaal Depot voor Bodemvondsten
In het Provinciaal Depot voor Bodemvondsten in Deventer worden (bijna) alle in Overijssel opgegraven archeologische vondsten bewaard en beheerd. Het depot maakt archeologie toegankelijk voor een breed publiek via kleine exposities op locatie, bruiklenen en educatieve activiteiten. Ook werkt het depot regelmatig met vrijwilligers en projecten om archeologische collecties te beheren, onderzoeken en toegankelijk te maken. Vrijwilligers helpen onder meer bij het registreren, conserveren en onderzoeken van historische bodemvondsten. Het Provinciaal Depot voor Bodemvondsten wordt beheerd door het Oversticht.
Het Oversticht
Het Oversticht ondersteunt vooral gemeenten en beleidsmedewerkers over cultureel erfgoed en archeologie. Voor vrijwilligers is Het Oversticht daarom geen direct aanspreekpunt. Wel kan de organisatie een rol spelen bij gemeentelijke erfgoedvraagstukken en ontwikkelingen waarbij archeologisch erfgoed onderdeel is van de ruimtelijke omgeving. Archeologen van de organisatie beoordelen bodem- en bouwplannen, toetsen of archeologische resten beschermd moeten worden en ondersteunen bij beleidsmatige en ruimtelijke vraagstukken. Voor vrijwilligers die zich bezighouden met een archeologische locatie, historische structuur of gebied kan het relevant zijn om te weten welke rol de gemeente, provincie en andere erfgoedorganisaties spelen bij de bescherming van archeologisch erfgoed.
De Archeologiedag Overijssel is een terugkerend regionaal evenement, georganiseerd door het Oversticht. Tijdens deze dag ontdek je meer over de lokale geschiedenis via lezingen, stadswandelingen en workshops. Houd de agenda van het Oversticht of onze eigen agenda in de gaten voor de datum van de volgende Archeologiedag Overijssel.
Praktische hulpmiddelen
Erfgoedatlas (RCE)
De Erfgoedatlas van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed biedt toegang tot kaarten en informatie over archeologische monumenten, beschermde vindplaatsen en andere erfgoedlocaties. Vrijwilligers kunnen de atlas gebruiken om zich vooraf te verdiepen in een gebied en de cultuurhistorische context van een project beter te begrijpen.
Zie ook de AMK-2014 en IKAW-2008: digitale landelijke informatiekaarten van de RCE die informatie geven over archeologische terreinen en de trefkans op archeologische resten in de Nederlandse bodem. Lees hier meer over in Onderhoud, behoud & veiligheid van archeologisch erfgoed.
Archeologie Leeft tools
Archeologie Leeft is een Nederlands platform en initiatief van Stichting Nationale Archeologiedagen. Het verbindt mensen uit de archeologische wereld en wil het vakgebied tot leven brengen met frisse, vernieuwende ideeën. Op de Archeologie Leeft overzichtspagina voor Tools en de Archeologie Leeft FAQ vind je praktische hulpmiddelen en tips om archeologische verhalen een beleving te maken voor een groot publiek. Enkele voorbeelden:
- Receptenboeken voor burgerparticipatie
- Factsheets over rondleiden en storytelling
- Tips & tools voor de pers
Daarnaast biedt het platform voorbeelden van inspirerende activiteiten (#archeosuccessen), beschikbaar in podcasts, interviews, de beeldbank Limes, en korte video’s zoals archeovlogs Shot of Culture.
Cursussen, trainingen & evenementen
Archeologie Werkgemeenschap Nederland (AWN)
De AWN biedt vrijwilligers mogelijkheden om hun kennis en vaardigheden verder te ontwikkelen. Via de landelijke vereniging en regionale afdelingen worden onder meer activiteiten georganiseerd rond archeologisch veldwerk, kennisuitwisseling en deskundigheidsbevordering.
Voor vrijwilligers die nog weinig ervaring hebben met archeologie is een cursus of activiteit van de AWN een laagdrempelige manier om kennis te maken met het vakgebied en verantwoord te leren werken. Ook is er een basiscursus archeologie. Wie deze cursus afrondt, kan een certificaat krijgen als bewijs van deelname en beschikt over basiskennis om te assisteren bij grondboringen en opgraafwerkzaamheden van beroepsarcheologen en bij AWN-activiteiten.
Online training Publieksarcheologie
Vind jij het leuk om te ontdekken hoe verrassend, veelzijdig en verbindend publieksarcheologie is? Leer je Erfgoed heeft een nieuwe online module ontwikkeld over dit onderwerp. Leer je Erfgoed is een gratis e-learningplatform voor vrijwilligers en liefhebbers in de erfgoedsector. Het platform biedt korte online modules van ongeveer dertig minuten over erfgoed om kennis op een laagdrempelige manier te verbreden. De e-learningcursus ‘Publieksarcheologie‘ bestaat uit zes hoofdstukken. Je leert hierin hoe breed het vakgebied is, hoe je archeologie herkent in je eigen omgeving en op welke manier je verschillende doelgroepen kunt betrekken bij het behouden en waarderen van ons erfgoed. Ook hebben ze meer algemene modules over diverse thema’s, zoals vrijwilligersbeleid, communicatie en erfgoededucatie.
ArcheoHotspots
ArcheoHotspots zijn laagdrempelige ontmoetingsplekken waar vrijwilligers, archeologen en bezoekers samen werken aan archeologie. Bezoekers kunnen er binnenlopen om mee te helpen met het uitwerken van archeologische vondsten, eigen vondsten laten onderzoeken of deelnemen aan educatieve activiteiten en workshops. Ook zonder archeologische ervaring kun je als vrijwilliger deelnemen.
Nederlandse Jeugdbond voor Geschiedenis (NJBG)
De NJBG is een landelijke vereniging voor jongeren van 9 tot 26 jaar met een passie voor geschiedenis en archeologie. Leden ontdekken het verleden door zelf dingen te doen, zoals het bouwen van prehistorische boerderijen, meewerken aan opgravingen en experimentele archeologie. Naast zomerkampen, jaarlijkse kampen die vaak in het teken staan van archeologische opgravingen of het leven in de prehistorie/ijzertijd, organiseren ze ook dagactiviteiten, zoals bezoeken aan musea, archieven, historische locaties of evenementen zoals in het Archeon.
Stichting Nationale Archeologiedagen
De Stichting Nationale Archeologiedagen is een Nederlandse organisatie die het grote publiek in contact brengt met archeologie. Sinds 2015 organiseert en coördineert de stichting jaarlijks een landelijk weekend waarop musea, archeologen en erfgoedorganisaties hun deuren openen voor workshops, rondleidingen, zoektochten en ontmoetingen met professionele archeologen. Wanneer het volgende evenement georganiseerd wordt? Je vindt het op de website van de Nationale Archeologiedagen.
Erfgoedplatform Overijssel
Voor vrijwilligers in Overijssel is ook het Erfgoedplatform Overijssel een belangrijke plek om cursussen, trainingen en andere activiteiten te vinden. Voor archeologische vrijwilligers kan het interessant zijn om de agenda regelmatig te bekijken voor trainingen en bijeenkomsten over archeologie, erfgoedparticipatie, publieksbereik en het werken met vrijwilligers.
Educatie
AWN: educatie voor scholen en publiek
De AWN heeft een aparte Werkgroep Jeugd en Archeologische Erfgoededucatie. Deze werkgroep ontwikkelt educatiepakketten en geeft op verzoek advies aan afdelingen, scholen en beroepsarcheologen over erfgoededucatie.
De AWN biedt onder andere lesmateriaal voor het basisonderwijs en voortgezet onderwijs. Daarvoor hebben ze de website archeologieopschool.nl ontwikkeld. Ook zijn er activiteiten ontwikkeld waarbij kinderen zelf op een laagdrempelige manier met archeologie aan de slag kunnen, bijvoorbeeld tijdens een open dag bij een opgraving.
Weten hoe je kan beginnen?
- Word lid van een AWN-afdeling in jouw regio. Dit levert contacten, kennis en mogelijkheden tot meewerken op.
- Begin met een (online) cursus of een bezoek aan een ArcheoHotspot om kennis te maken met het vakgebied.
Meer weten over archeologisch erfgoed? Bekijk ook de andere twee artikelen:
